Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
1 2 3 4 5 6 7 8
1 2 6 7 8
0012 3 5 6
MDK Szczebrzeszyn
facebook
Subskrypcja
Jeżeli chcesz być informowany o aktualnościach w serwisie, podaj swój adres e-mail.
Subskrypcja - dopisz - wypisz

- Zespół pałacowo-parkowy

 

 

Historia zespołu pałacowo - parkowego związana jest z rodziną Zamoyskich. Tradycja głosi, że rezydencję w Klemensowie wybudował VII ordynat Ordynacji Zamojskiej Tomasz Antoni wraz z drugą żoną Teresą z Michałowskich dla chorowitego syna Klemensa. Powstaje tu pewna niejasność, gdyż budowę pałacu rozpoczęto w 1744 r. a syn Klemens urodził się w okresie jej kończenia w 1747 r. Autorem projektu budynku pałacowego był Jan Andrzej Bem, inżynier wojskowy i architekt cywilny pracujący dla Zamoyskich. Budową kierował włoski mistrz Jan Columbani. Znaczący wpływ na wygląd architektoniczny i charakter wznoszonej budowli miał Tomasz Antoni Zamoyski, który studiując architekturę w kraju i za granicą, między innymi w Paryżu, Rzymie i Wiedniu, sam opracował amatorski projekt pałacu, który jako myśl wstępną, zatrudnionym przy budowie inżynierom. W omawianiu realizacji projektu brał również udział architekt francuski de Kave. Ważną rolę przy budowie zespołu pałacowego w Klemensowie odegrała żona ordynata Teresa z Michałowskich Zamoyska. Posiadając duże zdolności organizacyjne i znajomość procesu budowlanego sama zawierała kontrakty z architektami i rzemieślnikami, a nawet decydowała o doborze materiałów budowlanych. Budowę pałacu przeprowadzono w ciągu trzech lat 1744-1747, ale prace przy jego modernizacji i wyposażaniu wnętrz oraz urządzaniu parku trwały do końca XVIII wieku i z przerwami przez cały wiek XIX.

Pałac w Klemensowie ukształtowały dwie główne formy budowlane: l/ pierwotne założenia z lat 1744-1747; 2/ przebudowa i rozbudowa pałacu realizowana w I pół. XIX w. według projektu H. Ittara i H. Marconiego. Drugi etap historii pałacu, a także działalności ordynacji zaczyna się po objęciu jej w posiadanie w 1800 r. przez Stanisława Zamoyskiego. Stanisław Kostka Zamoyski - XII ordynat był synem Andrzeja i Konstancji z Czartoryskich i uczniem Stanisława Staszica. Należał do najwybitniejszych w rodzie Zamoyskich mecenasów nauki, kultury i sztuki. Wzniósł wiele ważnych społecznie budowli w Zamościu, urządził szpital ordynacki w Wielączy, wybudował kościół w Szczebrzeszynie w latach 1819-1822, najnowocześniejsze na owe czasy gmachy dla szkoły średniej, w których działają obecnie Liceum Ogólnokształcące i Zasadnicza Szkoła Zawodowa. Wiele też czasu i uwagi poświęcił rezydencji w Klemensowie, którą zamierzał gruntownie przebudować. Z jego polecenia polski architekt Henryk Itar w 1808 r. wykonał szereg projektów, które dotyczyły nadbudowy piętra nad korpusem głównym, przekształcenia wnętrz, przedłużenia bocznych pawilonów frontowych oraz budowy oranżerii. Z planów tych zrealizowano jedynie w latach 1810-1813 budowę oranżerii i przedłużenie skrzydeł frontowych oraz przeprowadzono modernizację wystroju wnętrz i zakupiono nowe meble we Francji i Anglii. Rozpoczęto również urządzanie pomieszczeń dla biblioteki ordynackiej, którą zamierzał przenieść z zamojskiego pałacu do Klemensowa. Po nabyciu jednak w 1811 r. Pałacu Błękitnego w Warszawie, w nim większość zbioru została umieszczona.

Od 1826 r. przebudowę pałacu prowadzono według projektu Henryka Marco-niego. Marconi dokonał prabudowy portalu dodając balkony od dziedzińca i ogrodu, zmiany dachu i przekształcił łączniki na jednoosiowe. Projekty Marconiego realizowane były jeszcze w latach 1841-1842, dotyczyły zmiany w układzie otworów i podziału wnętrz pałacowych. Przeniesiono wtedy z prawego pawilonu do łącznika kaplicę, a jednokondygnacyjne pomieszczenia podzielono stropem umieszczając na parterze skarbiec a na piętrze bibliotekę. Wtedy też zrezygnowano ostatecznie z planu nadbudowy piętra nad korpusem głównym pałacu. W 840 r. dobudowano balkon od strony ogrodu. Następnie prace konserwatorsko-remontowe przeprowadził ordynat hrabia Andrzej Zamoyski, organizator zjazdów ziemiańskich w Klemensowie w latach 1843-1847. Na ostateczny wygląd pałacu miały wpływ dalsze prace remontowo-modernizacyjne. W 1870 r. wymieniono pokrycie dachu z ceramicznego na gontowe i wykonano obecnie istniejącą stolarkę okien i drzwi pałacu. W 1894 r. przebudowano taras od strony ogrodu likwidując półkoliste schody na osi, a w ich miejsce wysuwając do przodu środkową część tarasu, z której na trzy strony poprowadzono schody. Wtedy też odnowiono gruntownie wnętrza pałacu, które mimo licznych przeróbek częściowo zachowały amfiladowy układ pomieszczeń, analogiczny w obu kondygnacjach. Korpus główny w części środkowej dwutraktowy, w częściach bocznych z ryzalitami obustronnymi trzytraktowy. Skrzydła od frontu dwutraktowe, od ogrodu jednotraktowe. Wnętrza pokryte sufitami z fasetami, jedynie część pomieszczeń wschodniego skrzydła frontowego posiada sklepienia kolebkowo-krzyżowe. Zabytkowy charakter mają posadzki wykonane z marmuru Chęcińskiego oraz drewniane podłogi o geometrycznych wzorach wykonane metodą forniru kładzionego na klepkę. Posadzki drewniane posiadające zabytkowy charakter znajdują się na piętrze pałacu we wszystkich prawie pomieszczeniach korpusu głównego z wyjątkiem pokoi frontowych w bocznych ryzalitach oraz w części pomieszczeń skrzydeł bocznych. Niestety w wielu pomieszczeniach stare, zabytkowe, zniszczone posadzki wymieniane są na nowe. Zachowało się jeszcze 11 zabytkowych kominków, wśród nich trzy późnobarokowe, a pozostałe są klasycy styczne. Istniejące piece posiadają kształty cylindryczne czworoboczne i wieloboczne, wykonane są z białych i kolorowych kafli, bogato ornamentowane z ozdobnymi szczytami. Dwa z nich posiadają w zwieńczeniu pełnoplastyczne rzeźby orłów. Stolarka zabytkowa zachowała się prawie we wszystkich pomieszczeniach pałacu. Otwory okienne i drzwiowe są prostokątne lub zamknięte spłaszczonymi łukami. Drewniana boazeria w formie dekoracyjnych płycin pokrywa odrzwia i część ościeży, drzwi wewnętrzne i okiennice. Część okuć otworów i szaf, a także klamki posiadają herby Zamoyskich. Na uwagę zasługuje autentyczność głównej klatki schodowej i zabytkowe wyposażenie biblioteki. Wypełniające ją ustawione wzdłuż ścian drewniane, przeszklone szafy, pochodzące z lat siedemdziesiątych XIX w., bez książek. Księgozbiór z Klemensowa w 1956 r. przekazany został na własność Bibliotece im. Łopacińskiego w Lublinie. Liczył on ok. 14 tyś. woluminów, w tym około pięciu tysięcy starych druków z różnych okresów. Pałac posiadał bogatą galerię malarstwa polskiego i obcego. Niemcy zrabowali najcenniejsze dzieła sztuki malarstwa. Pozostałe wyposażenie zostało zabrane z Klemensowa po II wojnie światowej. Portrety Zamojskich i osób zasłużonych dla kultury i historii Polski, znaczny zbiór dawnych narodowych pamiątek oraz kilka arcydzieł sztuki przewiezione zostały do Muzeum w Kozłówce i Muzeum Okręgowego w Zamościu.
Jednopiętrowy pałac barokowy, usytuowany na skraju małego wzniesienia, zbudowany jest z cegły i otynkowany. Część centralną pałacu stanowi korpus główny, dwutraktowy, o „tylmanowskim" kształcie. Elewację frontową wydłużają łączniki i wysunięte ku przodowi pawilony. Do południowo - zachód-niego pawilonu przylega prostokątny budynek dawnej oranżerii, która po II Wojnie Światowej została przekształcona na kaplicę katolicką. Po bokach fasady ogrodowej, równolegle do frontowych pawilonów, dobudowane są wąskie skrzydła. Wzdłuż korpusu głównego od strony ogrodu prostokątny taras ze schodami. Korpus główny oraz pierwotne partie skrzydeł od strony dziedzińca przykryte są dachami monsardowymi, reszta - dachami dwuspadowymi. Dachy kryte są gontem. Elewacja frontowa 23-osiowa, ogrodowa 21-osiowa, część środkowa obu elewacji wraz z ryzalitami 9-osiowa. Środkowa część dłużnych elewacji pałacowych akcentują pozorne ryzality, zwieńczone trójkątnymi szczytami, na których umieszczone są herby rodu Zamoyskich „Jelita". Wszystkie elewacje są dekorowane gzymsami, płaskimi lizenami, profilowanymi obramieniami otworów okiennych i drzwiowych. Pałac klemensowski wzniesiony został jako rezydencja wiejska. Dopiero po utracie pałacu w Zamościu stał się stałą siedzibą Zamoyskich. Dlatego brak w nim pretensjonalnej tendencji do podkreślenia reprezentacyjności. Brak cokołu czyni go niskim i upodabnia do okazałego dworu. Pałac miał służyć spokojnemu życiu i wypoczynkowi rodziny Zamoyskich.

Pałac w Klemesowie nie licząc korytarzyków, łazienek i pomieszczeń dla personelu posiadał 41 pokoi, z których szereg było pokojami przejściowymi. Pomieszczenia posiadały oryginalne umeblowanie angielskie bądź francuskie, choć były i kopie. Górne pokoje gościnne posiadały umeblowanie w stylu Księstwa Warszawskiego lub biedermejerowskie. W niektórych znajdowały się także piękne biurka w stylu Ludwika XVI, a także stoliki i inne meble. Ściany holu wejściowego zawieszone były trofeami myśliwskimi. W salonach, pokojach przejściowych i reprezentacyjnych wisiały portrety wielu ordynatów, obrazy w większości oryginalne często pędzla mistrzów zagranicznych o tematyce rodowej lub historycznej. Położony na uboczu - otoczony lasem, rzeką, łąkami i polami stanowił z całą pewnością rezydencję wypoczynkową magnackiej rodziny. W skład powstałego zespołu pałacowe - parkowego w Klemensowie wchodzą pałac, budynki towarzyszące pełniące funkcję gospodarczą i park. Zespół ten zajmuje rozległy prostokątny teren o pow. ok. 135 ha. Po wschodniej stronie pałacu znajduje się ogród użytkowy o pow. 3 ha, otoczony murem z cegły. W północno - wschodniej części ogrodu stoi dom ogrodników murowany, prostokątny, piętrowy, zbudowany prawdopodobnie w 1872 r. wg projektu budowniczego Gisgesa. Przy wejściu do parku postawiono domki bramne, przy bramie michalowskiej „domek gotycki" w 1837 r., a w 1842 r. domki wtórne przy gościńcach bodaczowskim i zamojskim. Na wschód od pałacu usytuowana została stajnia z wozownią - bardzo ważne ogniwo funkcjonowania komunikacji klemensowskiej rezydencji, która w 1892 r. przebudowana została według projektu A.Szymańskiego. W pobliżu stajni dom czeladny zbudowany przypuszczalnie w 1868 r. również wg projektu Gisgesa -długi, prostokątny budynek parterowy, kryty dachem dwuspadowym. Przy pomocnej granicy parku prawdopodobnie w pół. XIX w. wzniesiono dom emeryta -murowany, piętrowy, dwutraktowy budynek.


Strażnica

Granicę zespołu od zachodu stanowi rzeka Wieprz, a od południa tereny Zakładów Tłuszczowych w Bodaczowie i częściowo wieś Bodaczów. Od północy park sąsiaduje z gruntami wsi Michałów, a od wschodu z gruntami wsi Bodaczów, na których w 1995 r. usytuowano cmentarz grzebalny i rozpoczęto budowę kościoła. Zachodnie i południowe tereny zespołu zajmuje park krajobrazowy. Przy jego zakładaniu wykorzystane zostały rosnące już na terenie opadającym w kierunku rzeki, naturalne partie leśne, łąki i polany.

W latach trzydziestych XIX w. w parku wprowadzono nowe zadrzewienia, urządzono kwietniki, trawniki i aleje przez co zyskał formę parku krajobrazowego. Wzbogacony nowymi zadrzewieniami, tworzy promienisty układ osi widokowych od pałacu na otaczający krajobraz.

  

/zobacz pozostałe zdjęcja 800x600 klikając pomniejszone/

  

Na obrzeżach zadrzewień rosną krzewy tawliny i tawuły, a na śródleśnych polanach, wspaniałe okazy dębów, modrzewi, lip i cisów. Około 250 drzew posiada cechy pomnikowe. Najpotężniejsze drzewa to: lipy o średnicach do 250 cm, sosny wejmutki (235 cm), dęby (210 cm), sosny pospolite (160 cm), jesiony (150 cm), modrzewie (130 cm) i buki (120 cm). Północno - zachodnią część parku zajmują zadrzewienia bukowo-grabowe, w partiach środkowych występują zespoły mieszane z przewagą sosen i modrzewi, a tereny nadbrzeżne porastają olchy i topole. Do najliczniej występujących na terenie parku drzew należą: lipy drobno i szerokolistne, sosny: pospolite, czarne i wejmutki; buki, graby, brzozy, jesiony, topole, świerki, modrzewie, klony, jawory, dęby: szypułkowe, bezszypułkowe i czerwone.

Występują tu też gatunki rzadkie aklimatyzowane już w naszych warunkach jak: strączyn żółty, platon klonolistny, magnolie japońskie, żywotnik zachodni, cypryśnik groszkowy, glediezja trójcierniowa, skrzydłoszek kaukaski i miłorząb dwuklapowy. Wśród krzewów w parku można spotkać: jaśminowce, bzy, róże, trzmiliny, pigwy, głogi, bukszpany, tawuły, śnieguliczki, liguster, dereń, porzeczki i leszczyny. Oprócz wymienionych w parku są jeszcze rośliny, które oplatają południową elewację pałacu. Należą do nich: glicynia kwiecista, winobluszcz i milian amerykański.
Również obszerny dziedziniec z podjazdem i owalnym gazonem usytuowany przed pałacem, od południowej strony odcinkowo obsadzony jest żywopłotem. Uroku budowli dodają aneksy przy bocznych pawilonach pałacowych, utrzymane w formie ozdobnych ogródków, na których obok roślin zielonych, rosną okazałe drzewa pomnikowe, w tym także drzewa egzotycznych gatunków. W sumie w klemensowskim parku zarejestrowano 94 gatunki drzew i krzewów, a ich ogólna liczba wynosi ok. 14.000.

Za rządów Maurycego rezydencja w Klemensowie przeżywała szczyt swojej świetności. W związku z działalnością polityczną ordynata Zamoyskiego, który od 1924 r. działał w Lidze Narodowej, w latach 1919-1924 był posłem Rzeczypospolitej Polskiej w Paryżu, a w 1922 r. kandydował na stanowisko prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, aż w 1924 r. przez krótki okres pracował jako minister spraw zagranicznych - Klemensów do wybuchu II wojny światowej był miejscem licznych spotkań działaczy politycznych i osób ze sfer rządowych.
Zamoyscy w Klemensowie mieszkali do 1941 r. Ostatni ordynat Jan Zamoyski wraz z rodziną przeniósł się do Zwierzyńca, ponieważ klemensowski zespół przekształcony został w zamknięty obiekt wypoczynkowy dla Niemców i szpital wojskowy.

W czasie II wojny światowej organizował pomoc dla wysiedlanej ludności polskiej. Kierował też akcją ratowania dzieci przebywających w hitlerowskim obozie przejściowym w Zwierzyńcu. Dzięki jego staraniom hitlerowcy zwolnili wszystkie dzieci do lat 7. Dzieci te znalazły schronienie w ochronce ordynackiej. Od 1939 r. Jan Zamoyski pracował też w konspiracyjnej grupie „Brochowicz" w woj. lubelskim. Był również pełnomocnikiem pomocniczej organizacji ZWZ, która zbierała fundusze na cele konspiracyjne. W majątku Zamoyskich przez jakiś czas kwaterował sztab zamojskiego obwodu AK. Po wojnie Jan Zamoyski niesłusznie więziony i prześladowany w 1956 r. został zwolniony i zrehabilitowany. Za zasługi położone dla chwały i pożytku Rzeczypospolitej w 1995 r. w 204 rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja został odznaczony Orderem Orła Białego.
Po zakończeniu wojny w pałacu zlokalizowano Dom Dziecka, który działał w latach 1944 -1966, prowadzony przez Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek. Po zlikwidowaniu Domu Dziecka, w zachodniej części pałacu urządzono Państwowy Dom Pomocy Społecznej dla dorosłych. Z tej przyczyny dokonano adaptacji pomieszczeń z dużych na małe, zmiany ich układu z amfiladowe-go na korytarzowy.

Po wojnie również park najpierw zarządzany był przez Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek, a później przez kierownictwo Domu Pomocy Społecznej z tym, że pola uprawne, polany i łąki użytkowało Państwowe Gospodarstwo Rolne w Michałowie. Gospodarstwo to prowadziło na tym terenie działalność niezgodną z funkcją zespołu parkowego np. hodowlę drobiu (indyków i kur). Na skutek protestu opinii społecznej działania te zostały przerwane, a obiekt w 1 982 r. powrócił pod zarząd Domu Pomocy Społecznej. W wyniku stałej dewastacji parku dokonywanej przez stacjonujących w nim żołnierzy radzieckich i nieprzemyślanego stosunku miejscowej ludności do zasobów przyrodniczych parku, niewłaściwej gospodarki kolejnych gospodarzy obiektu, a także z braku pieniędzy - zespół parkowo-pałacowy doznał nieodwracalnych zniszczeń. Brak właściwej opieki i konserwacji powoduje, że klemensowski park coraz bardziej upodabnia się do naturalistycznego zbiorowiska roślinnego w partiach krajobrazowych. Nie pielęgnowany przez ogrodników park dawno już stracił „angielski" styl.

O dawnym Klemensowie, który zachwycał licznie tu przybywających z całej Polski wycieczkowiczów pozostały tylko opisy w przewodnikach po Lubelszczyźnie i Roztoczu. Także wspomnieniem pozostaje opis badacza historycznych ogrodów w Polsce prof. Gerarda Ciołka. Profesor G. Ciołek zalicza Klemensów „...do rzędu największych ogrodów pod względem zajmowanego obszaru", o powiązaniach z całymi kompozycjami krajobrazowymi, w którym na wyróżnienie zasługują „...wspaniałe zabytkowe okazy drzew swojskich i obcych."

tekst A. Przysada
fot. W. Kościk

MDK Szczebrzeszyn
środa, 23 sierpnia 2017
235 dzień roku
pn wt śr czw pt so nd
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31      
imieniny
Apolinarego, Miły, Róży
Wirtualny spacer
Orlik 2012
bip
Echa Powstania Styczniowego
Miejski Dom Kultury w Szczebrzeszynie, Sądowa 3, 22-460 Szczebrzeszyn, pow. Powiat Zamojski, woj. lubelskie
tel.: 084 682 10 60, email: mdk@szczebrzeszyn.pl, http://www.mdk.szczebrzeszyn.pl
NIP: 922-24-32-710

Projekt współfinansowany ze środków Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego
na lata 2007 - 2013 w ramach Projektu: Z Kulturalną Wizytą w Chrząszczowym Grodzie.
Oś priorytetowa VII: Kultura, Turystyka i Współpraca Międzyregionalna Działanie 7.2 Promocja Kultury i Turystyki

RPO

Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8
projekt i hosting: INTERmedi@
zarządzane przez: CMS - FSI